ئاڤاکرنا ئاشتییا بەردەوام

بۆچی مێشکێ گەنجی و هێزا ژنان کلیلێن سەرەکی نە؟

د جیهانا ئەڤرۆ دا، دەمێ بەحس ل پڕۆسەیێن ئاشتیێ و چارەسەرکرنا مێژووییا ململانێیان دهێتە کرن، گەلەک جاران چاڤ دچنە سەر مێزێن گۆتۆبێژان یێن کو تنێ سەرکردێن دێرین و دبلۆماتکارێن کلاسیک تێدا بەرهەڤن. بەلام ئەزموونێن مێژوویی و ڕاستییا جڤاکێن پۆست-جەنگ (Post-conflict societies) سەلماندییه کو ئاشتییا ڕاستەقینە ل سەر مێزێن گرتی ناهێتە ئاڤاکرن، بەلکو پێدڤی ب هێز و پێکهاتەیێن ڕاستەقینە یێن ناڤ جڤاکی هەیە. لێرە دا، رۆلێ "گەنجان" و "ژنان" وەک دوو کۆڵەکەیێن سەرەکی دەردکەڤیت.

١- گەنج: وزەیا گۆڕانکاریێ و داهێنانێ د پۆڵەسیێن ئاشتیێ دا

گەنج چیتر تنێ پاشەرۆژا جڤاکی نینن، بەلکو ڕاستییا ئەڤرۆ نە. د پڕۆسەیێن ئاشتیێ دا، گەنج هێزەکا داینامیکی نە ژبەر چەند هۆکاران:

• تێپەڕاندنا گرێیێن مێژوویی: گەنج کەمتر د بن کارتێکرنا ڕق و کینێن ململانێیێن کەڤن یێن نەوەیێن پێشتر دانە. ئەڤ چەندە دەرفەتێ ددەتێ کو ب دیتنەکا کراوە و بێلایەن سەیری چارەسەرییان بکەن.
• داهێنان و دبلۆماسییا جڤاکی: گەنج لایەنێ هەرە ئەکتیڤن د بکارهێنانا تەکنۆلۆژیا و کەرەستەیێن دیجیتاڵی دا بۆ ڕێکخستنا کەمپەینێن هشیاریێ و نێزیککرنا نەتەوە و کلتوورێن جودا.

کاتێ پێگەهێ گەنجان د ناڤەندێن بڕیاردانێ و ڕێکخراوێن جڤاکێ سڤیل دا دهێتە پاراستن، پڕۆسەیا ئاشتیێ داهێنان و نەرماتییەکا زێدەتر ب خۆڤە دبینیت.

٢- ژن: ئەندازیارا ڕاستەقینە یا سەقامگیریا جڤاکی

ڕاپۆرت و ڤەکۆلینێن نێودەوڵەتی (ب تایبەت بڕیارنامەیا ١٣٢٥ یا جمعییەتا گشتی یا نەتەوەیێن یەکگرتی UN) دیار دکەن کو کاتێ ژن پشکداریێ د پڕۆسەیێن ئاشتیێ دا دکەن، ئەگەرێ سەرکەفتن و بەردەوامبوونا وێ ئاشتیێ ب ڕێژەیەکا بەرچاڤ بلند دبیت.

• تێگەهشتنا قول یا پێداویستیێن خێزانێ: ژن و دایک د ناڤ جڤاکی دا ڕاستەوخۆ ئازار و دەرئەنجامێن شەڕی دبینن. هۆسا، تێڕوانینا وان بۆ ئاشتیێ نە تنێ دابەشکرنا دەسەڵاتێ یە، بەلکو دابینکرنا دادپەروەریێ، پەروەردەیێ، و ئاسایشا خێزانی یە.
• چارەسەرکرنا جڤاکی و ئاشتەوایی: ژن شیانێن مەزن د ڕێکخستنا دیالۆگێن ناڤخۆیی و گەڕاندنەوەیا تەباییێ بۆ ناڤ مال و کۆڵانێن جڤاکی دا هەنە، کو ئەڤە ژی بناغەیێ ڕاستەقینەیێ "ئاشتییا سڤیل"ە.

بەربەست و ڕێگەیێن پاشەرۆژێ

سەرەڕای ڤان شیانان، هێشتا ل سەر ئاستێ دەڤەرا مە و جیهانێ، پشکداریا ژنان و گەنجان د لژنەیێن دبلۆماسی و سیاسی یێن باڵا دا یا سنووردارە. گەلەک جاران رۆلێ وان تنێ وەک نوێنەرایەتییەکا رووکەش (Tokenism) دهێتە نیشاندان.

بۆ هندێ کو جڤاکێن مە ژ بازنەیێن داخراو یێن قەیرانان دەرکەڤن، پێدڤییە گۆڕانکارییەک د عەقڵییەتا بەڕێوەبرنا سیاسی دا بهێتە کرن. پێشخستنا "هشیاریا یاسایی و سیاسی" ل دەف گەنجان و دابینکرنا دەرفەتێن یەکسان بۆ ژنان د کایەیێن ئابووری و دبلۆماسی دا، نە نیشانا سەرنجڕاکێشیێ یە، بەلکو پێداویستییەکا نیشتمانی و ستراتیژی یە بۆ مسۆگەرکرنا داهاتوویەکێ ئارام و دادپەروەر.